Ses Bilgisi

 

ÜNLÜ TÜREMESİ: “-cık, -cik” ekiyle sözcük türetirken, sözcükte ve ekte bulunmayan fazladan bir ünlü ortaya çıkar. Bu olaya “ÜNLÜ TÜREMESİ” denir.

sözcük ek
dar  cık 
 daracık
ünlü türemesi

az  cık 
 azıcık
ünlü türemesi

genç  cik 
 gencecik
ünlü türemesi (* ünsüz yumuşaması)


* Bazı sözcükler pekiştirilirken (anlamca güçlendirilirken) “ünlü türemesi” olur.

sözcük pekiştirilmiş sözcük
sağlam 
 sa – p – a – sağlam
ünlü türemesi

yalnız 
 ya  p  a – yalnız 
ünlü türemesi

 

ÜNLÜ DÜŞMESİ: Türkçede her hecede bir ünlü bulunur. Bu nedenle ünlü düşmesinin olduğu yerde aynı zamanda hece sayısı da düşer.

* İkinci hecesinde dar ünlü bulunan kimi sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında ünlüdüşmesi (hece düşmesi) görülür.

NOT: Ünlü düşmesini yazıda göstermemek bir yazım yanlışıdır.

sabır – ım 
 sabrım (doğru) sabırım (yanlış)
ünlü düşmesi

burun – u 
 burnu (doğru) burunum (yanlış)
ünlü düşmesi

nesil – i 
 nesli (doğru) nesili (yanlış)
ünlü düşmesi

gönül – üm 
 gönlüm (doğru) gönülüm (yanlış)
ünlü düşmesi


* Ad ile yardımcı fiilden oluşan bazı birleşik fiillerde “ünlü düşmesi” görülür. Bu tip birleşikfiillerde ünlü düşmesini yazıda göstermemek ve ad ile yardımcı fiili ayrı yazmak bir yazım yanlışıdır.

Ad Yard. Fiil
şükür et– 
 şükret (doğru) şükür et– (yanlış)
ünlü düşmesi

kayıp ol– 
 kaybol (doğru) kayıp ol– (yanlış)
ünlü düşmesi
(* ünsüz yumuşaması: p 
 b)


* Yapım ekleriyle sözcük türetilirken bazen “ünlü düşmesi” görülür.

sıyır- – ık 
 sıyrık (doğru) sıyırık (yanlış)
ünlü düşmesi
ayır- – ım 
 ayrım (doğru) ayırım (yanlış)
ünlü düşmesi
sarı – ar– 
 sarar (doğru) sarıar– (yanlış)
ünlü düşmesi
kavur- – ul– muş 
 kavrulmuş (doğru) kavurulmuş (yanlış)
ünlü düşmesi
savur- – ul– an 
 savrulan (doğru) savurulan (yanlış)
ünlü düşmesi

* Bazı birleşik sözcüklerin oluşumu sırasında “ünlü düşmesi” görülür.

pazar ertesi 
 pazartesi
kayın ana 
 kaynana 
ne için 
 niçin 
ne asıl 
 nasıl 
ünlü düşmesi


* Yer-yön anlamı taşıyan bazı sözcüklerde “ünlü düşmesi” görülür. Bu tip sözcüklerde, daha çok söyleyişte görülen “ünlü düşmesi”ni yazıda göstermek bir yazım yanlışı değildir. Her iki biçim de yazım kurallarına uygundur.

bura – da 
 burda (doğru) burada (doğru)
şura – da 
 şurda (doğru) şurada (doğru)
ora – da 
 orda (doğru) orada (doğru)
içeri – de 
 içerde (doğru) içeride (doğru)
dışarı – da 
 dışarıda (doğru) dışarıda (doğru)
ileri – de 
 ilerde (doğru) ileride (doğru)
nere – de 
 nerden (doğru) nereden (doğru)
ünlü düşmesi


* Hece ölçüsüyle söylenen, yazılan şiirlerde kalıba uydurmak amacıyla ünlü düşürebilir. 

Güzelliğin on par’etmez (para etmez)
ünlü düşmesi
Bu bendeki aşk olmasa
Âşık Veysel

Yukarıdaki şiir hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söylenmiştir. Şair birinci mısrayı “Güzelliğin on para etmez” biçiminde söylese, 9 hece olduğu için şiirin ölçüsü bozulacak. Ölçüye uydurmak için bir ünlüyü düşürüyor, hece sayısı 8 oluyor.

ÜNSÜZ DÜŞMESİ: Kimi sözcüklerde türetme ve birleştirme sırasında “ünsüz düşmesi” görülür.

küçük  cük 
 küçücük
ünsüz düşmesi

ufak  cık 
 ufacık
ünsüz düşmesi

yüksek  l 
 yüksel
ünsüz düşmesi

alçak  l 
 alçal
ünsüz düşmesi

seyrek  l 
 seyrel
ünsüz düşmesi

ad  daş 
 adaş
ünsüz düşmesi

ast  teğmen 
 asteğmen
ünsüz düşmesi

üst  teğmen 
 üsteğmen
ünsüz düşmesi


ÜNSÜZ TÜREMESİ:
 Bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya başka sözcüklerle birleşirken, sözcüğün sonundaki ünsüz ikizleşir. Bu olaya “ünsüz türemesi” denir.

* Bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında “ünsüz türemesi” görülür.

hak – ım 
 hakkım
ünsüz türemesi

şık – ı 
 şıkkı
ünsüz türemesi

* Ad ile yardımcı fiilden oluşan bazı birleşik fiillerde “ünsüz türemesi” görülür.

Ad Yard. Fiil
af et– 
 affet–
ünsüz türemesi

his et– 
 hisset–
ünsüz türemesi


NOT: Ad ile yardımcı fiilden oluşan birleşik fiillerde, birleşme sırasında ünsüz türemesi olursa, bu tip birleşik fiiller bitişik yazılır. Bunları ayrı yazmak bir yazım yanlışıdır.

affetmek (doğru) af etmek (yanlış)
reddetmek (doğru) ret etmek (yanlış)
zannetmek (doğru) zan etmek (yanlış)

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI:
 p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten sözcük veya eklere, ünlüyle başlayan bir ek ya da sözcük getirildiğinde bu ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g-ğ” biçimlerine dönüşür. Bu olaya “ünsüz yumuşaması” denir.

p, ç, t, k 
 b, c, d, g-ğ
SERT YUMUŞAK

dolap – ın 
 dolabın
SERT YUMUŞAK
p 
 b
ünsüz yumuşaması

ilaç – ım 
 ilacım
SERT YUMUŞAK
ç 
 c
ünsüz yumuşaması

kanat – ı 
 kanadı
SERT YUMUŞAK
t 
 d
ünsüz yumuşaması

gözlük – üm 
 gözlüğüm
SERT YUMUŞAK
k 
 ğ
ünsüz yumuşaması

ahenk – i 
 ahengi
SERT YUMUŞAK
k 
 g
ünsüz yumuşaması

* Sert ünsüzle biten eklerden sonra ünlüyle başlayan başka bir ek getirildiğinde yine “ünsüz yumuşaması” meydana gelir.

gel – ecek – iz 
 geleceğiz
SERT YUMUŞAK
k 
 ğ
ünsüz yumuşaması

NOT: Sert ünsüzle biten bazı sözcüklerde “ünsüz yumuşaması” görülmez.

hukuk – un 
 hukukun
saç – ım 
 saçım
devlet – in 
 devletin
çöp – ü 
 çöpü


ÜNSÜZ BENZEŞMESİ:
 Sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, s, ş, h) biten sözcüklerden sonra getirilen eklerin ilk harfi sert ünsüz olur. Sözcüğün son ünsüzü ile getirilen ekin ilk ünsüzü sertlik yönünden birbirine benzer, uyum sağlar. Bu kurala “ünsüz benzeşmesi” denir.

Sert Ünsüzler: p, ç, t, k, f, s, ş, h ( F ı s t ı k ç ı Ş a h a p )

dolap  tan
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi

koş  tuk  ça
SERT SERT SERT SERT 
ünsüz benzeşmesi


hukuk  çu 
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi

hapis  ten 
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi


NOT: Ünsüz benzeşmesi kuralına uymamak bir yazım yanlışıdır.

yapışkan (doğru) – yapışgan (yanlış)
üretken (doğru) – üretgen (yanlış)
konuştum (doğru) – konuşdum (yanlış)
sokaktan (doğru) – sokakdan (yanlış)
dişçi (doğru) – dişci (yanlış)
sabaı (doğru) – sabahcı (yanlış)


ULAMA:
 Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, birincisözcüğün son ünsüzü ikinci sözcüğe ulanarak okunur.

NOT: Ulama, sadece okunuşta meydana gelen bir ses olayıdır. Ayrıca virgül ulamayı engeller.

Benim için paranın hiçbir önemi yok.
ulama ulama

Senin alev gözlerin 
ulama
Eritse şu ruhumu

Buz olur kesilirim
ulama
Yanarken içim
ulama


KAYNAŞTIRMA:
 
Türkçede sözcüklere ekler getirilirken, bazen sözcük ile ek arasına yardımcı (kaynaştırıcı) sesler girer. Bu olaya “kaynaştırma” denir.

NOT: “Kaynaştırma” olayının olduğu yerde aynı zamanda “ünsüz türemesi” de vardır. Çünkü sözcük ile ekte bulunmayan bir ses (kaynaştırma ünsüzleri) ortaya çıkmıştır. 


Kaynaştırma olayı değişik biçimlerde görülür:


a) Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçenin ses özelliklerine göre, iki ünlü yan yana gelemez. Ünlüyle biten bir sözcüğeünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sözcük ile ek arasına “y, ş, s, n” ünsüzlerinden biri getirilerek kaynaştırma yapılır.

Kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n ( y a ş a s ı n )

Sözcük Ek
bahçe  e 
 bahçeye
sofra  ı 
 sofrayı
çınla  acak 
 çınlayacak
yürü  erek 
 yürüyerek
anla  an 
 anlayan
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

iki  er 
 ikişer
altı  ar 
 altışar
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

çanta  ı 
 çantası
beste  i 
 bestesi
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

pasta  ın 
 pastanın
Gözde  in 
 Gözdenin
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)







Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsminiz:
E-mail adresiniz:
Siteniz:
Mesajın:

Türkçe dersi ile ilgili sınavlar, çalışma kağıtları, etkinlikler ve daha fazlası için sitemizi inceleyiniz. Eğlenceli ve keyifli dersler.:)